به وبلاگ گروگ خوش آمدید

کميته باسل و راهکار‌هاي آن( ی . پ ) پنجشنبه بیست و چهارم آبان 1386 23:47

دکتر يوسف پادگانه

مسئول پروژه باسل 2 بانک صادرات ايران- منطقه خليج فارس

مدرس دانشگاه

اشاره:

پس از تحولات و رخدادهاي مهم اقتصادي در سه دهه آخر قرن بيستم و تغييرات سريع تکنولوژي و اهميت صنعت بانکداري در پيشرفت اقتصادي کشورها، بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي در سال 1974 کميته‌اي را براي بررسي مسائل بانکي به نام کميته باسل (Basel Committee on Banking Supervision) بنياد نهاد. کميته مذکور در سال 1988 اولين نسخه بحث حداقل کفايت سرمايه را با نام دستورالعمل و ساختار باسل 1 به دنياي بانکداري معرفي کرد. در باسل 1 مباحث مربوط به ريسک اعتباري و پس از اصلاحيه سال 1996 بحث ريسک بازار به ميان آورده شده است. در سال 2004 نسخه اوليه باسل 2 از سوي کميته باسل که نوع تکامل يافته‌اي از راهکارهاي اوليه بود، به دنياي بانکداري معرفي شد.

در اين مقاله براي آشنايي بيشتر با کميته باسل و اهداف آن سعي شده است به بررسي روند شکل‌گيري آن پرداخته شود.

بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي

بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي (Bank For International Settlements) اولين نهاد بين‌اللملي مالي است كه در سال 1930 در شهر باسل سوئيس از سوي کشورهاي آمريکا، ژاپن، انگليس، فرانسه، بلژيک، آلمان و ايتاليا با هدف اجراي برنامه يانگ ((Young Plan (دريافت، توزيع، و اداره غرامت جنگي از آلمان) بنيان گذارده شد که بعدها اهداف اين سازمان پولي بين المللي به موارد زير تغيير يافت:

1. اشاعه و ترويج دهنده ثبات پولي و مالي

2. مرکزي براي تشريح و تحقيق مسائل پولي و مالي بين بانک‌هاي مرکزي و مؤسسات مالي

3. ايفاي نقش بانک براي بانک‌هاي مرکزي و سازمان‌هاي بين المللي

علت اصلي انتخاب شهر باسل سوئيس به عنوان مرکز بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي، بي طرف بودن اين کشور، برخورداري از سيستم راه‌آهن و سهل‌الوصول بودن براي نمايندگان کشورهاي باني در آن زمان بوده است. بانک تسويه حساب بين المللي به بانک مرکزي بانک مرکزي‌هاي جهان معروف است.

کميته باسل

کميته باسل (Basel Committee on Banking Supervision) يکي از چهار کميته اصلي بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي است که در سال 1974 از سوي گروه 10 (G10) (بلژيک، کانادا، فرانسه، آلمان، ايتاليا، ژاپن، هلند، سوئد، انگليس و آمريکا) بنيان گذاشته شد. در حال حاضر اين کميته 13 عضو دارد (سه کشور سوئيس، لوکزامبورگ و اسپانيا بعداً به اعضاي کميته ملحق شدند.) نام اصلي کميته، کميته نظارت بر مديريت بانک‌ها است، اما اين کميته به «کميته باسل» معروف است. مهمترين هدف ايجاد کميته باسل، شناخت مسائل مهم اداره بانک‌ها و ارتقاي سطح کيفي مديريت بانک و بانکداري در سراسر جهان است.

کميته مذکور داراي چهار زير مجموعه است که عبارتند از:

1) گروه اجرايي اصلاح و هماهنگ سازي سرمايه (حداقل سرمايه)

2) گروه توسعه سياست‌ها

3) گروه حسابداري

4) گروه روابط بين الملل

باسل 1

در سال 1998 کميته باسل بانک تسويه حساب‌هاي بين المللي با توجه به اهميت روز افزون نقش نظام بانکداري در اقتصاد بين الملل و با توجه به مشکلات اقتصادي دهه 80 قرن بيستم و با هدف حفاظت از منابع بانک‌ها به عنوان يکي از ارکان مهم نظام اقتصادي، دستور‌العمل باسل 1 (Basel I) را منتشر و در دسترس بانک‌ها قرار داد. بر اساس اين راهکار، کليه بانک‌ها بدون توجه به نوع اندازه و سيستم مديريت، آنها را ملزم کرد که حداقل 8 درصد از سرمايه خود را براي پوشش خطرات احتمالي در نظر بگيرند. اگر چه باسل 1 فقط با بحث ريسک اعتباري به دنياي بانکداري معرفي شد، اما در سال 1996 مبحث ريسک بازار به آن اضافه شد که بانک‌ها علاوه بر مديريت ريسک اعتباري، خود بايد به مسائلي از قبيل نوسان بازار سرمايه و پول نيز توجه داشته باشند و بانک‌ها را با به کارگيري ابزارهاي مديريت ريسک، از خطراتي همانند نوسانات نرخ ارز، تغييرات نرخ بهره و .... مصون بدارند.

باسل 2

باسل 2 ((Basel II را مي‌توان استانداردي براي نظام بانکداري و بالاخص نظام بانکي بين‌الملل دانست که شامل راهکارها و روش‌هايي است که چگونه بانک‌ها و مؤسسات پولي را با در نظر گرفتن سهمي از سرمايه در برابر خطرات احتمالي مصون بدارند. اين راهکارها و روش‌ها بايد با در نظر گرفتن راهبردها و سياست‌هاي بانک، تدوين شود و به صورت منظم مورد بازبيني و تأييد بالاترين مقام آن سازمان قرار بگيرد. اولين نسخه کامل باسل 2 در ژوئن سال 2004 در دسترس بانک‌ها قرار گرفت. تحولات مهم اقتصادي در دهه 90 قرن 20 ميلادي، بالاخص مسائل مربوط به مشکلات اقتصادي کشورهاي جنوب شرق آسيا را مي‌توان از علل اصلي صدور راهکارهاي باسل 2 دانست.

تفاوت اصلي باسل 1 با باسل 2

تفاوت اصلي باسل 1 با باسل 2 در اين است که باسل 1 را همانند پيراهني يک اندازه براي همه و باسل 2 را پيراهني با اندازه‌هاي متفاوت براي بانک‌هاي متفاوت متناسب با اندازه خودشان دانست. جدول زير نشان دهنده برخي از تفاوت‌هاي باسل 1 با باسل 2 است:

باسل 1

باسل 2

· ساده و آسان

· يک رکن و بيشتر حداقل سرمايه

· محاسبه حداقل سرمايه براي ريسک اعتباري و از سال 1996 ريسک بازار

· پيچيده و مشکل

· داراي سه رکن

· محاسبه حداقل سرمايه براي سه گروه از ريسک (اعتباري، بازار، عملياتي)

· فاقد بحث ريسک عملياتي

· اضافه شدن بحث ريسک عملياتي به عنوان يک بحث کاملاً جديد

· تأکيد بسيار بر مديريت ريسک

ارکان اصلي باسل 2

باسل 2 داراي سه رکن اساسي است. در اين سه رکن سعي شده است که در وهله اول بانک‌ها با استفاده از روش‌هاي پيشنهادي، محاسبه حداقل سرمايه مورد نياز را انجام دهند. در وهله دوم، مديران عالي بانک‌ها از صحت و سقم راهبردها، سياست‌ها و روش‌هاي اعمالي مطمئن باشند و در نقطه آخر چه گزارش‌هايي براي نهاد‌هاي نظارتي از قبيل بانک مرکزي و درون سازمان ارايه شود.

نمودار زير نشانگر ساختار باسل 2 است.

رکن اول: حداقل کفايت سرمايه

مباحث رکن اول باسل 2 در ارتباط با نحوه محاسبه حداقل کفايت سرمايه
(Minimum Capital Requirement) براي بانک‌ها است. در اين بخش، بانک‌ها مختار هستند يکي از روش‌هاي محاسبه حداقل کفايت سرمايه براي هر يک از ريسک‌ها (اعتباري، بازار و عملياتي) را انتخاب و اجرا کنند. در حال حاضر در اکثر کشورها بانک‌ها به دليل اجراي حداقل‌هاي راهکارهاي باسل 2، روش‌هاي ساده مثل روش استاندارد براي ريسک اعتباري، روش استاندارد براي بازار، و روش پايه شاخص براي محاسبه ريسک عملياتي را برگزيده‌اند و در عين حال داراي برنامه بلندمدت براي اجراي روش‌هاي پيشرفته در سال‌هاي آتي هستند.

رکن اول باسل 2 داراي سه مبحث اساسي است:

1- ريسک اعتباري (Credit Risk):

ريسک اعتباري عبارت از خطر يا ريسکي است که بانک يا مؤسسه اعتباري به علت اعطاي تسهيلات به اشخاص حقيقي يا حقوقي احتمال دارد با آن مواجه شود. (تأخير در عدم پرداخت به موقع، عدم پرداخت، ورشکستگي افراد و ....)

براي محاسبه حداقل سرمايه جهت ريسک اعتباري، سه روش زير پيشنهاد شده است:

- روش استاندارد

- روش رتبه بندي داخلي مقدماتي (پايه)

- روش رتبه بندي داخلي پيشرفته

شايان ذکر است، براي اجراي هر يک از روش‌هاي ياد شده بانک‌ها نيازمند تغييراتي در سيستم‌هاي کاري خود با توجه به نوع روش انتخابي هستند. به طوري که مي‌توان گفت، به کارگيري روش رتبه‌بندي داخلي استاندارد به دليل آساني و سهولت نيازمند تغييرات به مراتب كمتري نسبت به روش رتبه‌بندي داخلي پيشرفته که نيازمند تغييرات گسترده در سيستم اجرايي بانک‌ها است، مي‌باشد.

2- ريسک بازار (Market Risk) :

ريسک بازار عبارت است از ريسکي که به دليل تحولات و نوسانات در نرخ ارز، بهره و بازارهاي پولي و مالي احتمال دارد، به وجود مي‌آيد، از قبيل نوسانات نرخ ارز، نوسانات نرخ بهره و تأثير آن بر پورتفوي بانک.

براي محاسبه حداقل سرمايه جهت ريسک بازار، از دو روش استاندارد و مدل داخلي استفاده مي‌شود.

3- ريسک عملياتي (Operational Risk) :

ريسک عملياتي عبارت از زياني است که از سوي چهار عامل: انسان (منابع انساني) ، روش‌هاي داخلي کار، سيستم (منظور از سيستم بيشتر سيستم رايانه‌اي است) و رخدادهاي خارجي، متوجه مؤسسه اعتباري يا بانک باشد، از قبيل خطاهاي نيروي انساني، از کار افتادن سيستم رايانه‌اي بانک، زلزله، کلاهبرداري و .... .

ريسک عملياتي يکي از مباحث بسيار مهم باسل 2 و تنها ريسک جديد معرفي شده در مقايسه با باسل 1 است.

براي محاسبه حداقل سرمايه جهت ريسک اعتباري نيز سه روش: روش شاخص پايه، روش استاندارد و روش سنجش پيشرفته پيشنهاد شده است.

رکن دوم: تجديد نظر مديريت

رکن دوم باسل 2 درباره وظايف اعضاي هيأت مديره بانک‌ها، مدير عامل و ساير مديران ارشد بانک‌ها در قبال تدوين و تهيه راهبردها، سياست‌ها، دستورالعمل‌ها و روش‌هاي

کار و اطمينان از اجراي صحيح آنها است. در اکثر قسمت‌هاي رکن دوم باسل 2 به صراحت تأکيد شده است که مديران ارشد بانک بايد اطمينان داشته باشند که راهبردها و سياست‌ها و متعاقب آن، روش‌هاي کار هميشه و حداقل سالي يک بار مورد بازبيني قرار بگيرد و در صورت لزوم اصلاحات مورد نظر انجام شود. در اين قسمت نيز در ارتباط با مسئوليت‌هاي بانک‌هاي مرکزي نکاتي ذکر شده است. بحث اطمينان از نحوه محاسبه حداقل کفايت سرمايه (8 درصد حداقل) با توجه به روش‌هاي پيشنهادي در ركن اول از وظايف مهم بانك مركزي است. بانك‌هاي پيشرفته و امروزي با استفاده از روش‌هاي پيشرفته و به کارگيري نيروي انساني ماهر و توانا و با هدف به حداقل رساندن ريسک‌هاي احتمالي، حداقل 8 درصد از سرمايه خود را براي پوشش آن ريسک‌ها نگه دارند و اين نشانگر اين است که آنها از سيستم مديريت ريسک تکامل يافته‌اي برخوردار هستند.

رکن سوم: نظم بازار

رکن سوم باسل 2 درباره نحوه و نوع گزارش‌ها بحث مي‌کند و اين که چه گزارش‌هايي، براي چه کساني، و در چه زماني ارايه شود. به طور کلي مي‌توان دو نوع گزارش را متصور شد:

· الف: گزارش‌هاي درون سازماني:

مهمترين سؤال اين است که چه گزارش‌هايي را مديران عالي سازمان از مديريت ريسک سازمان خود مي‌خواهند؟. گزارش‌هاي درون سازماني را مي‌توان به چهار دسته عمده تقسيم کرد:

- گزارش‌هاي مرتبط با ريسک اعتباري، مانند گزارش روزانه حد مجاز مشتريان

- گزارش‌هاي مرتبط با ريسک بازار، نوسانات نرخ ارز

- گزارش‌هاي مرتبط با ريسک عملياتي، مانند گزارش ميزان خطاهاي انساني

- ساير گزارش‌هاي مرتبط با ريسک، همانند تجزيه و تحليل ريسک، استرتژي و گزارش‌هايي به سرمايه‌گذاران و مشتريان

· ب: گزارش‌هاي برون سازماني:

اکثر گزارش‌هاي اين دسته براي ارايه به بانک مرکزي است که مهمترين آنها گزارش ميزان حداقل کفايت سرمايه است. بانک‌هاي مرکزي طبق دستورالعملي، نوع گزارش‌ها و نحوه تهيه و زمان ارايه آنها را به بانک‌هاي فعال اعلام خواهند کرد.

سؤالات متداول

¨ اولين سؤالي که در ارتباط با باسل 2 در ذهن هر بانکداري خطور مي‌کند، احتمالاً اين است: آيا اجراي استاندارد باسل 2 براي بانك‌ها (به ويژه بانک‌هايي که در عرصه بين المللي فعاليت دارند) امري الزامي است يا خير؟

اجراي استاندارد باسل 2 امري اجباري براي بانک‌ها نيست، البته در کشورهاي عضو گروه 3+10 ((G 10+3 امري اجباري است، اما با توجه به نياز بانکداري نوين و حفاظت از منابع و منافع بانک‌ها، بانک‌هاي مرکزي بيش از 100 کشور دنيا آن را به صورت امري الزامي درآورده‌اند.

¨ آيا باسل 2 يک فرصت يا يک تهديد براي نظام بانکداري بين‌الملل است؟

با کمي تأمل و تعمق مي‌توان دريافت که باسل 2 يک فرصت بسيار گرانبها براي بانک‌ها و بالاخص براي بانک‌هايي است که از لحاظ سيستمي دچار ضعف هستند تا با استفاده از اين فرصت عالي ضمن ارتقاي سطح کيفي محصولات و خدمات خود که متأثر از داشتن راهبردها، سياست‌هاي مشخص و دستورالعمل‌ها است، مؤسسه خود را با استفاده از روش‌هاي نوين مديريت ريسک از خطرات احتمالي مصون بدارند و عايدي بيشتري نصيب خود و مشتريان‌شان کنند.

نتيجه گيري

باسل 2 را مي‌توان فرصتي عالي براي بانک‌ها دانست تا با استفاده از اين فرصت علاوه بر برآورده کردن خواسته‌هاي استاندارد‌هاي باسل 2 نسبت به بازبيني راهبرد‌ها، سياست‌ها، روش‌ها و دستورالعمل‌هاي خود اقدام لازم به عمل آورند. ره آورد ديگر باسل 2 را مي‌توان توجه ويژه به مديريت ريسک در صنعت بانکداري دانست که با در نظر گرفتن بخشي از سرمايه خود و با هدف به حداقل رساندن خطرات احتمالي و کاهش زيان‌ها از طريق به کارگيري روش‌ها و ابزارهاي مديريت ريسک، منفعت و سود قابل توجهي را نصيب بانک‌ها مي‌کند. توصيه کارشناسان نظام بانکي اين است که از اين فرصت عالي نهايت استفاده را ببريد.

منابع:

· وب سايت بانک تسويه حساب‌هاي بين‌المللي www.bis.org

· متن اصلي باسل2، 2006، بانک تسويه حساب‌هاي بين‌المللي

· آدور، جان پئير، گروه مشاوران باس، سمينارآموزشي

· موري توشيکهو، هرادا ايجي، بانک ژاپن، 2001، روش سنجش پيشرفته براي ريسک عملياتي

· لوپز. جوز، 2002 ،فدرال رزرو بانک سانفرانسيسکو، ريسک عملياتي چيست؟

· کميته باسل، 1999، اصول مديريت ريسک اعتباري

· کميته باسل، 1996، اصلاحيه باسل 1، ريسک بازار

بانک تسويه حساب بين المللي به بانک مرکزي بانک مرکزي‌هاي جهان معروف است.

در حال حاضر در اکثر کشورها بانک‌ها به دليل اجراي حداقل‌هاي راهکارهاي باسل 2، روش‌هاي ساده مثل روش استاندارد براي ريسک اعتباري، روش استاندارد براي بازار، و روش پايه شاخص براي محاسبه ريسک عملياتي را برگزيده‌اند.

با تشکر از تمام آنان که به این وبلاگ گروگ لطف دارند

نوشته شده توسط کمانگیر | لینک ثابت |